จากญี่ปุ่น

นกุล ว่องฐิติวงศ์

ตุลาการชาวบ้าน

เดือน พฤษภาคมเมื่อ 5 ปีก่อน รัฐสภาญี่ปุ่นได้ลงมติเป็นเอกฉันท์ให้ผ่านร่างกฎหมายปฏิรูประบบตุลาการของ ประเทศภายใต้รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันที่ใช้มานานถึง 62 ปีแล้ว นับแต่หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่สอง คือตั้งแต่ปี ค.ศ.1947 ระบบตุลาการแบบใหม่นี้กำหนดให้ตัวแทนจากชาวบ้านที่เป็นประชาชนในท้องถิ่นมี สิทธิ์และทำหน้าที่ร่วมในการพิจารณาความในคดีอาญาด้วยการเป็นคณะลูกขุน

หรือที่สื่อญี่ปุ่นเรียกว่าเป็น “ตุลาการชาวบ้าน หรือตุลาการประชาชน” (Lay Judge or Citizen Judge)

กฎหมายระบบตุลาการใหม่ฉบับนี้จะเริ่มมีผลบังคับใช้ในวันที่ 21 พฤษภาคมนี้เป็นต้นไปโดยคณะตุลาการผู้ตัดสินพิจารณาคดีอาญาในประเทศญี่ปุ่น แต่ละคดีจะต้องประกอบด้วยคณะผู้พิพากษาหรือลูกขุนที่เลือกจากประชาชนในท้อง ถิ่นจำนวน 6 คนร่วมกับตุลาการอาชีพที่เป็นข้าราชการจากกระทรวงยุติธรรมอีก 3 คน คณะตุลาการ 9 คนนี้จะทำหน้าที่พิจารณาคดีและตัดสินลงโทษผู้ต้องหาในคดีอาญาซึ่งรวมถึงคดี อุกฉกรรจ์ที่มีบทลงโทษหนักถึงขั้นประหารชีวิตเช่นคดีฆาตกรรม

ก่อนการตัดสินความผิดและการลงโทษ ตุลาการทั้ง 9 คน จะต้องร่วมประชุมหารือเป็นการลับและตัดสินคดีโดยใช้คะแนนเสียงข้างมากเป็น ตัวชี้ขาด

ในทางปฏิบัติ จะไม่มีการใช้ตุลาการชาวบ้านในการพิจารณาคดีอาญาในช่วงนี้จนกว่าจะครบกำหนดเวลา 2 เดือนหลังกฎหมายนี้มีผลบังคับใช้

ซึ่งคดีแรกที่จะใช้ตุลาการชาวบ้านทำงานจริง ๆ คงจะเกิดขึ้นในราวปลายเดือนกรกฎาคมหรือต้นเดือนสิงหาคมนี้เป็นอย่างช้า

ใน ช่วงเวลาก่อนที่กฎหมายฉบับนี้จะมีผลบังคับใช้ ศาลสูงแห่งประเทศญี่ปุ่นซึ่งมีหน้าที่ดูแลการปฏิบัติให้เป็นไปตามกฎหมายนี้ ได้จัดเตรียมความพร้อมให้แก่ประชาชนชาวญี่ปุ่นด้วยวิธีการต่างๆ ตั้งแต่การรับฟังความคิดเห็นของประชาชน มีการจัดการพิจารณาคดีจำลองที่เสมือนจริงทุกประการเพื่อให้ตุลาการชาวบ้าน ที่เชิญมาจากประชาชนในท้องถิ่นได้มีโอกาสซักซ้อมทำความเข้าใจและแสดงความคิด เห็นอยู่หลายครั้งหลายครา มีการรวบรวมปัญหาที่เกิดขึ้นและจัดทำเอกสารแนะแนวและวิธีการปฏิบัติตลอดจน แนวทางการพิจารณาตัดสินคดีเพื่อให้ประชาชนได้ศึกษา

แนวทางการพิจาณาตัดสินความผิดที่ศาลสูงชี้แนะไว้ในเอกสารคือให้พิจารณา ประเด็นของมูลเหตุจูงใจและวิธีการก่อคดีเป็นหลักใหญ่ เช่น การวางแผนฆาตกรรมเพื่อหวังเงินประกันชีวิตย่อมมีโทษหนักกว่าการทำให้ผู้อื่น ถึงแก่ความตายเพราะบันดาลโทสะหรือด้วยอารมณ์ชั่ววูบ ส่วนประเด็นของผลที่เกิดตามมาแก่ครอบครัวของผู้เสียหายหรือความรู้สึกสำนึก ผิดรวมถึงความเป็นไปได้ของการกลับตัวเปลี่ยนแปลงนิสัยของผู้ต้องหาให้ถือ เป็นประเด็นรอง ดังนี้ เป็นต้น

หลายครั้งในห้องพิจารณาคดีจำลอง มีการโต้เถียงและความขัดแย้งทางความเห็นในหมู่ตุลาการจนทำให้เกิดการเสีย เวลาอย่างมากมายเป็นเหตุทำให้การพิจารณาคดีไม่เสร็จตามกำหนดเวลา การลงคะแนนชี้ขาดของกลุ่มตุลาการชาวบ้านอย่างไร้ระเบียบจนกลายเป็นความ วุ่นวายก็เกิดขึ้นบ่อยครั้ง

ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายและการพิจารณาคดีความให้ความเห็นว่า เป็นการยากที่ตุลาการชาวบ้านซึ่งไม่ใช่นักกฎหมายอาชีพจะสามารถตัดสินคดีได้ โดยไม่มีอารมณ์หรือความรู้สึกส่วนตัวเข้าไปเกี่ยวข้อง

ความโน้มเอียงไปตามอัยการหรือเจ้าหน้าที่บ้านเมืองซึ่งมีหน้าที่ต้องทำให้ ผู้ต้องหายอมรับสารภาพเพื่อนำไปสู่การลงโทษ หรือความสงสารเห็นใจผู้กระทำผิดตามเหตุผลที่ทนายความฝ่ายจำเลยนำขึ้นต่อสู้ เพื่อประโยชน์ของจำเลย

ล้วนสามารถโน้มน้าวอารมณ์และการตัดสินใจของคนธรรมดาทั่วไปที่ขาดความรู้ด้านกฎหมายหรือประสบการณ์ในการพิจารณาคดีได้ไม่ยาก

การพิจารณาตัดสินคดีโดยมีตัวแทนของประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมนั้นไม่ใช่ของ ใหม่สำหรับประเทศญี่ปุ่นซึ่งเคยมีการใช้ลูกขุนหรือตุลาการที่เลือกมาจาก ประชาชนทั่วไปมาแล้วตั้งแต่ยุคของการปกครองในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ภาย ใต้รัฐธรรมนูญฉบับเดิม (ค.ศ.1890-ค.ศ.1947) โดยกำหนดให้มีตัวแทนจากประชาชนเข้าร่วมเป็นตุลาการในการพิจารณาคดีอาญาอยู่ ระยะหนึ่งจากปี ค.ศ.1928-ค.ศ.1943

เมื่อประเทศญี่ปุ่นเปลี่ยนมาใช้รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันที่หลักสำคัญคือให้ อำนาจในการปกครองประเทศมาจากประชาชนโดยประชาชนจะเป็นผู้ใช้อำนาจนิติบัญญัติ ด้วยการลงคะแนนเสียงเลือกสมาชิกรัฐสภาเข้าไปทำหน้าที่กำหนดและกลั่นกรอง กฎหมาย รวมทั้งเป็นเจ้าของอำนาจบริหารด้วยการลงคะแนนเสียงเลือกหัวหน้าพรรคการเมือง ที่ได้รับเสียงข้างมากให้ทำหน้าที่นายกรัฐมนตรีเพื่อคัดเลือกบุคคลเข้าร่วม เป็นคณะรัฐมนตรีทำหน้าบริหารราชการของประเทศ แต่กลับไม่ให้สิทธิ์และอำนาจแก่ประชาชนในการใช้อำนาจตุลาการ

ดังนั้น จึงถือได้ว่านับแต่วันที่ 21 พฤษภาคม 2009 เป็นต้นไป ประชาชนชาวญี่ปุ่นจะได้เป็นเจ้าของอำนาจในการปกครองประเทศอย่างสมบูรณ์ภาย ใต้รัฐธรรมนูญ คือได้อำนาจนิติบัญญัติ อำนาจบริหารและอำนาจตุลาการมาไว้ในมืออย่างครบถ้วน แต่จากการสำรวจความคิดเห็นของประชาชนโดยสื่อญี่ปุ่นพบว่า คนญี่ปุ่นเกือบ 80% ไม่ต้องการทำหน้าที่ตุลาการชาวบ้าน

นั่นแสดงลักษณะนิสัยของคนญี่ปุ่นที่รักความเป็นส่วนตัวและไม่ชอบเข้าไปยุ่งเกี่ยววุ่นวายกับเรื่องของคนอื่น

ประเทศ ประชาธิปไตยตะวันตกที่พัฒนาแล้ว เช่น สหรัฐอเมริกาหรือเยอรมนีต่างใช้ระบบลูกขุนที่เลือกมาจากประชาชนคนทั่วไปใน การพิจารณาคดีความมาช้านานแล้ว ส่วนประเทศในเอเชียอย่างเกาหลีใต้ก็ได้เริ่มใช้ระบบลูกขุนมาแล้วตั้งแต่ ปีกลายซึ่งจากการหยั่งเสียงของประชาชนชาวเกาหลีที่เคยได้รับเลือกให้เข้าไป ทำหน้าที่ตุลาการชาวบ้าน ส่วนใหญ่ตอบรับในทางที่ดีและมีความพึงพอใจในประการณ์ที่ได้รับ

ส่วนที่ญี่ปุ่นแม้หลายฝ่ายจะแสดงความกังวลต่อการมอบอำนาจในการตัดสินคดีความ ให้แก่ประชาชนที่ยังขาดความรอบรู้และประสบการณ์ด้านกฎหมายแต่ก็ยอมรับว่านี่ เป็นอีกก้าวหนึ่งสู่การปกครองระบอบประชาธิปไตยอย่างเต็มตัวและจะเป็นเพียง ก้าวแรกของการเริ่มต้นที่ยังคงต้องมีการปรับปรุง เปลี่ยนแปลงและแก้ไขไปเรื่อยๆ จนกว่าการใช้ระบบลูกขุนหรือตุลาการชาวบ้านจะแทรกซึมเข้าไปในวิถีชีวิตของชาว ญี่ปุ่นจนกลายเป็นเรื่องปกติธรรมดาไปในที่สุด

ลองจินตนาการกันเล่นๆ ว่า หากมีการใช้ระบบลูกขุนหรือตุลาการชาวบ้านในบ้านเรา อะไรจะเกิดขึ้น?